Archive for the ‘Rozważania lingwistyczne’ Category

KATEGORIE GRAMATYCZNE

W konwencjonalnych, opartych na modelach klasycz­nych, gramatykach języków Ameryki istniała tendencja do koncentrowania się wyłącznie na morfemach, będących istotnie wykładnikami wielu form językowych. Taka postawa badawcza ignoruje liczne klasy słów nacechowa­nych me morfologicznie, lecz ze względu na typ łączą­cych się z nimi wzorców, jak np. unikanie określonych morfemów, selekcja leksykalna, kolejność słów (która jest w […]

MNIEMANIA LUDZKIE

Mniemania ludz­kie na temat funkcji danego wyrazu w nie znanym bliżej narzeczu są tak różne, jak różne są nasze ojczyste języki, wykształcenie lingwistyczne i filozoficzne predylekcje. Z drugiej jednak strony, kategorie podawane w grama­tykach wywodzą się z faktów strukturalnych, a fakty te są jednakowe dla wszystkich obserwujących. Nie podzielam więc widocznego u niektórych lingwistów zniechęcenia […]

KATEGORIA JAWNA

Wprowadźmy w tym miejscu rozróżnienie kategorii jawnych i kategorii ukrytych.Kategoria jawna ma swój formalny wykładnik, który (z nielicznymi wyjątkami) pojawia się w każdym zdaniu zawierającym element do niej przynależny. Wykładnik ów nie musi być wcale częścią wyrazu zaliczanego do danej kategorii w sensie paradygmatycznym, tzn. nie zawsze jest nim przyrostek, przedrostek, wymiana samogłoski czy inna […]

WE WSZYSTKICH PRZYKŁADACH

W zdaniu Fish appeared (pokazały się ryby) liczbę mnogą wyznacza brak rodzajnika, w zdaniu The fish will be plentiful (będzie masa ryb) rolę tę pełni przymiotnik, w zdaniach The Chinese arrived (przybyli Chińczycy) czy The Kwakiutl arrwed (przybyli Kwakiutlowie) liczbę mnogą denotuje rodzajnik określony i brak wykładnika liczby pojedynczej w rodzaju person (osoba), Chinaman (Chińczyk) […]

WSKAZYWANY ELEMENT

W południowym narzeczu Pajutów osobowy podmiot zdania wskazywany jest przez pewien element subleksykalny (czyli „morfem związany”), który, podobnie jak angielskie -s, nie może występować samodzielnie, ale nie musi być dołączony do czasownika; wystarczy doczepić go do pierwszego istotnego słowa w zdaniu. To, co dałoby się nazwać trybem „możliwym” czasowników w angielskim, jest również kategorią jawną, […]

WYKŁADNIKI KATEGORII UKRYTYCH

Morfem can może zastąpić inne jednostki systemu mo- dalnego, jak may czy will, nie wolno jednak — jak w przypadku zwykłego elementu leksykalnego (w rodzaju possibly) — po prostu dołączyć go do zdania. Podobny, choć bardziej rygorystyczny system wykluczających się wzajem „modalności” istnieje w języku hopi. Wykładniki kategorii ukrytych, czy to morfologiczne, czy strukturalne, pojawiają […]

DOBRY PRZYKŁAD

Dobrym przykładem mogą tu być angielskie czasowniki nieprzechodnie. Ich wykładnikiem jest brak imiesłowu biernego oraz strony biernej i kauzatywnej; w zdaniach typu It was cooked (to było ugotowane), It was being cooked (to było gotowane), I had it cooked to order (kazałem to ugotować) nie sposób zastąpić orze­czenia czasownikiem nieprzechodnim, tj. takim jak go (iść), […]

W AMERYKAŃSKICH KOLOKWIALIZMACH

W amerykańskich kolokwializmach w rodzaju go haywire; go South Sea Islander (dostać; bzika, dosł. stać się pogmatwanym; pozbyć się wszelkiej odpowiedzialności, dosł. stać się wyspiarzem z mórz połud-1 niowych) wyrażenia następujące po czasowniku są faktycz­nie przymiotnikami.Innym przykładem kategorii ukrytej jest angielski ro­dzaj gramatyczny. Każdy rzeczownik, pospolity czy własny, należy do jednej z trzech klas, ale […]

PRAWIDŁA GRAMATYCZNE

Prawidła gramatyczne obowiązują tu w nie mniejszym stopniu niż w łacinie, gdzie rodzaj stanowi kategorię jawną i każdy rzeczownik wyposażony jest w jego znamiona. Bez wątpienia, cudzoziemcowi uczącemu się języka angielskiego wystarczy w przypadku większości rzeczowników wiedza o rzeczywistej płci i o przyrodniczo-fizykalnej klasyfikacji obiektów. W sumie jednak niewielki z niej pożytek, skoro rodzajem nace­chowane […]

DOPUSZCZALNE POMYŁKI

Podobnie – wiedza o wszelkich „przyro­dzonych” własnościach nie przyniesie nam informacji, że nazwy klas. biologicznych, jak animal (zwierzę), bird (ptak), fish (ryba) itd., zastępowane są zaimkiem it (ono, to); że to samo dotyczy mniejszych zwierząt, podczas gdy w sto­sunku do większych (psów, orłów, indyków) używa się słowa he (on). Kot i strzyżyk – to she […]